Ilustrasi editorial dijana AI; bukan foto dokumentari atau bukti sejarah.
Pandangan pertama ke arah Kaabah boleh membuat kita terlupa betapa luasnya ruang di sekeliling. Bagi jemaah Malaysia yang datang buat kali pertama, Masjidil Haram mudah terasa seperti satu bangunan besar yang sukar dibaca. Sebenarnya, pengalaman di situ menjadi lebih mudah apabila kita memahami dua perkara: masjid ini berkembang melalui banyak fasa, dan setiap ruang mempunyai kegunaan yang berbeza.
Sejarahnya tidak perlu dihafal sebagai deretan nama pemerintah. Gunakannya untuk memahami mengapa foto lama kelihatan berbeza, mengapa laluan mempunyai beberapa aras dan mengapa jalan pulang ke hotel tidak semestinya sama dengan laluan masuk.
Mulakan dengan tiga istilah
Untuk orientasi asas, bezakan:
- Kaabah: bangunan yang menjadi pusat perhatian jemaah dan arah kiblat. Nusuk: Makkah dan Madinah
- Mataf: ruang untuk tawaf mengelilingi Kaabah. Kementerian Haji dan Umrah: ruang masjid
- Masaa: ruang perjalanan saie antara Safa dan Marwah. Kementerian Haji dan Umrah: panduan umrah
Masjidil Haram merangkumi ruang ibadah serta kemudahan yang menyokongnya. Memahami perbezaan ini membantu apabila pembimbing menyebut satu tempat khusus, bukan keseluruhan kawasan.
Apabila bertanya arah, sebut destinasi dan aras anda. “Saya mahu ke masaa dari aras ini” lebih membantu daripada “Saya mahu pergi ke sebelah sana”. Untuk orang yang menjaga ibu bapa, arahan yang jelas mengurangkan berjalan semula kerana salah faham.
Ringkasan visual untuk menemani panduan lengkap di bawah.
Tujuh titik penting dalam sejarahnya
Garis masa ini ialah pilihan ringkas, bukan semua pembinaan, pembaikan atau perubahan sepanjang sejarah.
1. Asas agama: Nabi Ibrahim dan Nabi Ismail
Al-Quran menyebut Nabi Ibrahim dan Nabi Ismail meninggikan asas Baitullah dalam Surah al-Baqarah 2:127. Ayat ini menjadi rujukan agama tentang pembinaan Kaabah; ia tidak memberikan tarikh Masihi atau pelan kompleks masjid moden. Al-Baqarah 2:127
2. Abad ketujuh: perluasan pada zaman Umar
Saudi Press Agency, melalui penerangan sejarawan Makkah, merekodkan pembelian rumah berdekatan dan pembinaan tembok rendah pada zaman Khalifah Umar untuk meluaskan ruang. Saudi Press Agency: sejarah perluasan
3. Abad ketujuh: ruang bertambah pada zaman Uthman
Perluasan diteruskan pada zaman Khalifah Uthman. Ini menunjukkan keperluan menyediakan ruang kepada jemaah sudah wujud jauh sebelum kemudahan bertingkat hari ini. Saudi Press Agency: sejarah perluasan
4. Zaman Abbasiyah: beberapa perluasan berturutan
Sumber yang sama merekodkan penambahan pada zaman al-Mansur dan al-Mahdi, diikuti pemerintah Abbasiyah lain. Bentuk masjid berkembang secara berperingkat, bukan melalui satu projek tunggal. Saudi Press Agency: sejarah perluasan
5. 1955–1976: perluasan Saudi pertama
Projek besar yang bermula pada zaman Raja Saud diteruskan pada zaman Raja Faisal dan Raja Khalid. Ia melibatkan ruang masjid, masaa dan kemudahan berkaitan. Saudipedia: Grand Mosque
6. 1980-an: perluasan Saudi kedua
Pada zaman Raja Fahd, perluasan di bahagian barat menambah bangunan berbilang aras yang dihubungkan dengan ruang sedia ada. Ia turut memperkenalkan pintu Raja Fahd dan kemudahan pergerakan antara aras. Saudipedia: Second Saudi Expansion
7. Zaman Raja Abdullah dan Raja Salman: perluasan ketiga
Perluasan yang diperintahkan Raja Abdullah diteruskan pada zaman Raja Salman. Pada 2015, projek berkaitan termasuk bangunan perluasan, kawasan luar, terowong pejalan kaki dan kemudahan sokongan dilaporkan oleh Saudi Press Agency. Saudi Press Agency: perluasan ketiga, 2015
Daripada garis masa ini, gambaran paling berguna ialah kesinambungan: ruang ditambah, sambungan diperbaiki dan kemudahan berkembang supaya orang boleh beribadah. Jangan bayangkan semua bahagian yang terlihat hari ini berasal daripada zaman pembinaan yang sama.
Apa yang boleh diperhatikan hari ini?
Perhatikan bagaimana bangunan, ruang luar dan aras berbeza saling bersambung. Dalam laporan Februari 2026, Saudi Press Agency menerangkan kemudahan perluasan ketiga seperti lif, eskalator, ruang solat dan pengagihan air. Saudi Press Agency: kemudahan perluasan ketiga
Bagi pengunjung, maksud praktikalnya ialah ada beberapa perkara yang perlu dibaca serentak: papan tanda, arah aliran orang dan laluan yang dibuka petugas. Laluan dalam foto atau video lama tidak semestinya tersedia ketika anda berada di situ.
Foto juga tidak boleh mengukur semua keadaan. Sudut yang nampak lapang mungkin diambil pada waktu berbeza. Gunakan gambar untuk mengenali suasana, kemudian buat keputusan pergerakan berdasarkan keadaan sebenar.
Pelan orientasi untuk lawatan pertama
Sebelum bergerak dari hotel, luangkan beberapa minit untuk empat perkara:
- Simpan lokasi hotel dan nombor pembimbing. Nama hotel dalam bahasa yang boleh ditunjukkan kepada petugas lebih berguna daripada ingatan tentang rupa bangunannya sahaja.
- Tetapkan tempat bertemu semula. Pilih titik di luar laluan sibuk, dan pastikan semua ahli memahami tempat yang sama.
- Catat pintu, nombor dan aras. Jika dibenarkan serta tidak mengganggu orang, ambil foto papan tanda. Ingat bahawa pintu masuk yang digunakan tadi boleh mempunyai aturan berbeza ketika pulang.
- Bincangkan kemampuan ahli keluarga. Jika seseorang sukar berjalan jauh atau menaiki tangga, minta pembimbing membantu memilih laluan yang sesuai sebelum kumpulan bergerak.
Di dalam kawasan masjid, beri ruang kepada orang yang sedang berjalan. Jangan berhenti di hujung eskalator untuk menyemak telefon, dan jangan berpatah balik melawan aliran kerana mengejar ahli keluarga. Beralih ke tempat selamat, hubungi pembimbing dan gunakan pelan pertemuan.
Jika laluan yang disasarkan ditutup, ikut pengalihan petugas. Mengenali sejarah sesuatu pintu tidak bermakna pintu itu pasti boleh digunakan setiap masa.
Cara belajar sejarah tanpa mengganggu ibadah
Baca sebelum tiba, pilih dua atau tiga perkara untuk diperhatikan, kemudian simpan telefon ketika berjalan. Jika mahu mendengar penerangan pembimbing, berhenti di tempat yang tidak menghalang laluan. Sejarah lebih mudah diingati apabila dikaitkan dengan satu pengalaman: sambungan aras, ruang teduh atau perjalanan saie yang tersusun.
Elakkan menyentuh atau mendekati struktur semata-mata untuk membuktikan anda sudah “melihat semuanya”. Keinginan memahami tempat boleh dipenuhi tanpa menyukarkan jemaah lain.
Soalan lazim
Adakah sejarah Kaabah sama dengan sejarah keseluruhan masjid?
Tidak. Ayat tentang Nabi Ibrahim dan Nabi Ismail merujuk kepada Baitullah. Bangunan, laluan dan kemudahan masjid mempunyai sejarah pembangunan yang lebih luas dan berlapis. Al-Baqarah 2:127; Saudi Press Agency: sejarah perluasan
Mengapa gambar lama tidak menyerupai keadaan sekarang?
Kerana perluasan dan susunan kemudahan berlaku berulang kali. Jadikan gambar lama sebagai konteks bertarikh, bukan peta untuk bergerak hari ini.
Perlukah saya menghafal semua pintu sebelum bertolak?
Tidak perlu. Kenali laluan yang benar-benar digunakan kumpulan, simpan maklumat hotel dan patuhi papan tanda serta petugas. Sambung persediaan melalui panduan umrah kali pertama.
Memahami Masjidil Haram ialah belajar membaca ruang dengan sabar. Sedikit pengetahuan sejarah dan pelan orientasi yang jelas boleh membantu anda menumpukan perhatian kepada ibadah.
